خانه > ساعت صفر > تفسیر مقارن آیۀ (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ)

تفسیر مقارن آیۀ (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ)

در سورۀ‌ مبارکه صافات به‌ سرگذشت برخی انبیای الهی اشاره شده‌ است؛ از جمله این انبیا، حضرت ابراهیم(ع) است. آیات ۱۰۲ تا ۱۰۷ این سوره، به فرمان الهیِ خداوند از طریق رؤیا به حضرت ابراهیم(ع) پیرامون ذبح‌ فرزندش‌، اشاره کرده است. خداوند این فرمان را این‌گونه به‌ ابراهیم‌(ع) ابلاغ نمود:

(فلَمَّا بلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَرى‏ فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى‏‌ قالَ‌ یا‌ أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنی‏ إِنْ شاءَ اللَّه منَ الصابِرینَ‌* فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبینِ* وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهیمُ (۱۰۴) قدْ صدَّقْتَ الرُّؤْیا إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ‌* إنَّ‌ هذا‌ لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبینُ* وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظیمٍ) (صافات ۱۰۲ تا ۱۰۷)
(هنگامى‌ که‌ با او به مقام سعى و کوشش رسید، گفت: «پسرم! من در خواب دیدم که تو را‌ ذبح‌ مى‏کنم‌، نظر تو چیست؟» گفت «پدرم! هرچه دستور دارى اجرا کن، به خواست‌ خدا‌ مرا‌ از صابران خواهى یافت!* هنگامى که هر دو تسلیم شدند و ابراهیم جبین او را‌ بر‌ خاک‌ نهاد … * او را ندا دادیم که: «اى ابراهیم! * آن رؤیا را تحقق بخشیدى (و به‌ مأموریت‌ خود عمل کردى)!» ما این‌گونه، نیکوکاران را جزا می‌دهیم! * این مسلماً همان‌ امتحان‌ آشکار‌ است!* ما ذبح عظیمى را فداى او کردیم).

طبق آیات کریمه، ابراهیم(ع) امتحان الهی‌ را‌ با موفقیت می‌گذراند و در نهایت، ذبحی عظیم، فدای فرزند قربانی‌نشده، می‌شود. پیرامون‌ مصداق‌ «ذبح عظیم» بحث‌های فراوانی در طول تاریخ تفسیر صورت گرفته است.

اینکه ذبح عظیم چه بوده است و چرا خداوند آن را عظیم می‌نامد، مفسران زیادی دراین‌باره اظهارنظر کردند؛ اما هیچ‌کدام نتوانستند توضیح قابل‌قبولی برای آیۀ ذکر‌شده ارائه دهند و همچنان این سؤال باقی ماند: دلیل عظیم‌بودن یک حیوان (به‌ گفتۀ مفسران) چیست؟ نوشتار حاضر در جهت معرفی تفسیر باطنی این آیه و مقایسه تفسیر مفسران اسلامی با تفسیر سید احمدالحسن(ع) وصی و فرستادۀ امام زمان(ع)، به رشتۀ تحریر در آمده است‌. امید است خوانندۀ محترم، با مطالعۀ این نوشتار، تفاوت علم اولیای خداوند با علم مدعیان علم را دریابد.


نظرات و تفاسیر مفسران دربارۀ آیۀ (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ) ۱۰۲ سورۀ صافات

الف. علامه طباطبایی، کتاب تفسیر المیزان: سید محمد طباطبایی (۱۲۸۱-۱۳۶۰ش) معروف به علامه طباطبایی، روحانی، عارف، فیلسوف، و نویسندۀ شیعی و ایرانی بود. وی از مدرسان حوزۀ علمیه قم به شمار می‌آمد.

توضیح وی درباره آیه مذکور: (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ) یعنى ما فرزند او را فدا دادیم به ذبحى عظیم که ـ‌بنا بر آنچه در روایات آمده‌ـ‌ عبارت بود از قوچى که جبرئیل از ناحیۀ خداى تعالى آورد؛
و مراد از «ذبح عظیم» بزرگى جثۀ قوچ نیست، بلکه چون از ناحیۀ خدا آمد و خداى تعالى آن را عوض اسماعیل قرار داد عظمت داشت. (ترجمۀ تفسیر المیزان، ج۱۷، ص۲۳۳)

خلاصۀ نظر علامه طباطبایی: ذبح، قوچ بوده و عظمت آن به‌دلیل این است که از سوی خدا بوده است.

ب.  مکارم شیرازی، تفسیر نمونه:

ناصر مکارم شیرازی (زاده ۵اسفند ۱۳۰۵) روحانی، مرجع تقلید شیعه، نویسنده و مفسر قرآن است. توضیح وی درباره آیۀ مذکور: مکارم شیرازی بعد از تفسیر آیات قبل این آیه در تفسیر (و فدیناه بذبح عظیم) می‌گوید:
اما براى اینکه برنامۀ ابراهیم ناتمام نماند، و در پیشگاه خدا قربانى کرده باشد و آرزوى ابراهیم برآورده شود، خداوند قوچى بزرگ فرستاد تا به‌جای فرزند قربانى کند و سنتى براى آیندگان در مراسم «حج» و سرزمین «منى» از خود بگذارد؛ چنان که قرآن مى‏گوید:
(وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ) (ما ذبح عظیمى را فداى او کردیم). در اینکه عظمت این ذبح از چه نظر بوده، از نظر جسمانى و ظاهرى، و یا از جهت اینکه فداى فرزند ابراهیم شد و یا از نظر اینکه براى خدا و در راه خدا بود و یا از این نظر که این قربانى از سوى خدا براى ابراهیم فرستاده شد، مفسران گفتگوهاى فراوانى دارند؛ ولى هیچ مانعى ندارد که تمام این جهات در ذبح عظیم جمع، و از دیدگاه‌های مختلف داراى عظمت باشد.
یکى از نشانه‌های عظمت این ذبح آن است که با گذشت زمان، سال‌به‌سال وسعت بیشترى یافته، و الآن در هر سال بیش از یک میلیون به یاد آن ذبح عظیم ذبح مى‏کنند و خاطره‏اش را زنده نگه می‌دارند. (تفسیر نمونه، جلد ۱۹، ص۱۱۷)

خلاصۀ نظر مکارم شیرازی: ذبح، قوچ بوده و دلیل عظمت آن ممکن است چنین باشد که چون فدای فرزند ابراهیم شده یا چون در راه خدا و برای خدا بوده، یا چون از سوی خدا بوده است.

ج. فخر رازی، تفسیر کبیر یا مفتاح‌الغیب: ابوعبدالله محمد بن حسین بن حسن تیمی بکری طبرستانی رازی، فقیه شافعی، متکلم، فیلسوف، دانشمند علوم معقول و منقول، مفسر، و حکیم مسلمان ایرانی که در سال(۵۴۴ زاده و در سال ۶۰۶ق) درگذشته است. معروف به ابن‌الخطیب و ملقب به فخرالدین است و به امام رازی یا امام فخر رازی نیز شهرت دارد.

توضیح وی دربارۀ آیۀ مذکور: (وفدیناه بذبح عظیم) کلمه «الذبح» مصدر فعل «ذبحتُ» به‌معنی ذبح‌کردن و سر‌بریدن است؛ همچنین «الذبح» به آنچه ذبح می‌شود گفته می‌شود و در این آیه، این معنا مدنظر است؛ و اینجا مباحثی وجود دارد که به حکایاتی تعلق دارند.

مبحث اول:…

مبحث دوم: دربارۀ آن قوچ اختلاف‌نظر است؛ گفته شده است آن همان قوچی است که هابیل فرزند حضرت آدم(ع) با آن به درگاه خداوند متعال تقرب جست پس خداوند آن را پذیرفت و در بهشت نگهداری می‌شد تا اینکه خداوند متعال آن را فدای اسماعیل کرد؛
و دیگران گفتند: خداوند از بهشت قوچی را فرستاد که چهل پاییز نگهداری شده بود. السدی گفت: به ابراهیم ندا داده شد، پس روی برگرداند، ناگهان قوچی نمکین را دید که از کوه پایین آمد.
پس ابراهیم از آن کار بازایستاد و قوچ را گرفت و ذبح کرد، و از پسرش دست کشید؛ سپس پسرش را در آغوش گرفت و گفت: فرزندم! امروز به من بخشیده شدی؛ و اما دربارۀ سخن خداوند متعال، «عظیم» گفته شده: [این قوچ] به‌دلیل عظمت و چاقی‌اش، «عظیم» نامیده شد،
و سعید بن جبیر گفت: این قوچ چهل پاییز در بهشت نگهداری شده بود لذا سزاوار بود که عظیم باشد؛ و گفته شده: [این قوچ] به‌دلیل مقام و منزلت بزرگش، «عظیم» نامیده شده، زیرا خداوند متعال آن را به‌عنوان خون‌بهای فرزند ابراهیم قبول کرد. (تفسیر کبیر، ج۲۶، ص۳۵۱)

خلاصۀ نظر فخر رازی: ذبح، قوچ بده و به‌دلیل چاقی یا مقام و منزلت بزرگش، عظیم نامیده شده است.

همان‌ طور که مشاهده کردید تقریباً اکثر مفسران نظری یکسان دارند و آن اینکه عظمت این ذبح به‌دلیل بزرگی و چاقی آن، یا به‌دلیل از سوی خداوند بودن آن است.

اما سؤالاتی است که مانع قانع‌شدن خواننده به این تفاسیر می‌شود:
اول اینکه آیا معقول است خداوند به‌دلیل چاقی این قوچ آن را عظیم بنامد، در حالی ‌که ذبح‌هایی از حیوانات دیگر که می‌توانستند بزرگ‌تر و چاق‌تر باشند وجود داشتند که اطلاق کلمه عظیم بر آن‌ها شایسته‌تر است!

دوم اینکه در آن حال، خداوند هرچه به ابراهیم اهدا می‌کرد از سوی خود سبحان‌و‌متعال بود. در واقع بنا به تفسیر مفسران، خداوند هر ذبحی که فدا می‌کرد عظیم بود؛ پس دلیل اینکه خداوند چیست که صفت عظیم را به این ذبح داد؛ در حالی‌ که هر ذبحی اعطا می‌کرد عظیم بود؟! سؤالاتی بی‌پاسخ! که امروز به فضل و نعمت خداوند و به برکت وجود فرستادۀ امام زمان، سید احمدالحسن، پاسخی روشن و واضح پیدا کرده‌اند.

در ذیل نظر سید احمدالحسن دربارۀ آیۀ مذکور آمده است.

پرسش ۱۲۳: چرا امام حسین(ع) طفل شیرخوارش، عبدالله را به سمت لشکر یزید لعنه‌الله برد تا برایش آب درخواست کند؟ و آیا آن حضرت می‌دانست که او را به قتل خواهند رسانید؟

پاسخ:

بسم الله الرحمن الرحیم
و الحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و ال محمد الائمه و المهدیین و سلم تسلیما.

امام حسین(ع) فرزند شیرخوارش را برد تا برایش درخواست آب کند؛ در حالی که آن حضرت می‌دانست او کشته می‌شود.

و بدان که باطل را جولانی است و حق را دولتی، و برای اینکه جولان باطل به نهایت خود برسد، لشکر شیطان که خداوند لعنتش کند باید در هر ورطۀ تاریکی فروروند و باید در نبرد با لشکر خدا، هر آنچه را که در چنته دارند و هر آنچه را که در آن غوطه‌ور شده‌اند از خود بروز دهند.

و بدان که مصیبت‌های امام حسین(ع)، از شدت ظلم‌های بسیار بسیار زیاد ظالمان که شما را یارای تحملشان نیست، کاسته است تا به رضای خدای سبحان دست یابید و شما را در بهشت‌هایی که نهرها از زیر آن جاری است داخل نماید.

امام حسین(ع) خون شریف مقدس خود را فدای خون‌های شما کرد و برترین زنان عالم از اولین و آخرین پس از مادرش حضرت فاطمه علیهاالسلام را ـ‌که زینب علیهاالسلام است‌ـ فدای زنان و ناموس‌های شما کرد و شیرخوارش را فدای فرزندان شما نمود.

بار فضل حسین(ع) بیشتر از همۀ خلق خدا بر دوش امام مهدی(ع) و منِ بندۀ فقیر و مسکین سنگینی می‌کند، و دین حسین(ع) بر پشتم سنگینی می‌کند و تاب‌وتوان ادای آن را ندارم، مگر اینکه خداوند خودش یاری‌ام فرماید.

بدان، هنگامی که امام مهدی(ع) درباره امام حسین(ع) می‌فرماید بر تو به‌جای اشک خون می‌گریم [۱]  حقیقتاً می‌فرماید نه از روی مبالغه. این امر بدین خاطر است که امام حسین(ع) خون شریف خود و نفْس مقدسش را فدای قضیه امام مهدی(ع) گردانید و خودش را فدای قضیۀ امام مهدی(ع) کرد.
آن حضرت ذبیح‌الله است؛ یعنی همان‌ طور که شما وقتی خانه‌ای می‌سازی یک گوسفند قربانی‌اش می‌کنی، خداوند سبحان‌و‌متعال نیز هنگامی که عرش خود و آسمان‌هایش و زمینش را برپا نمود، حسین(ع) را فدای آن‌ها کرد.

قضیۀ امام مهدی(ع) همان قضیۀ خداوند و سرمنزل انذار الهی است، و همان قضیۀ عرش خدای سبحان و ملک او و حاکمیت او در زمینش است. حق‌تعالی می‌فرماید: (و فدیناه بذبح عظیم) (صافات، ۱۰۷)

یعنی با امام حسین(ع) و کسی که فدیه برایش انجام شده، امام مهدی(ع) است؛ پس سلام بر قربانی صلح و حق و عدالت. و بدان که علی‌اکبر(ع) ذبیح اسلام است؛ همان‌ طور که امام حسین ذبیح‌الله است. (انتهای کلام سید احمدالحسن)

در ذیل روایتی از امام رضا(ع) نقل است که بر مراد آیۀ ۱۰۷ سورۀ صافات تأکید کرده است:
«هنگامی که‌ حق‌تعالى‌ حضرت ابراهیم‌(ع) را امر فرمود که جاى فرزندش اسماعیل، برّه که از‌ براى‌ او فرستاده بود قربانى کند، ابراهیم‌(ع) از خداوند آرزو کرد که: ای کاش فرزند خود اسماعیل را‌ به‌دست‌ خود در راه خدا قربانى می‌کردم و کاش مأمور نشده بودم به قربانی‌کردن‌ بره‌ به‌جاى اسماعیل تا اینکه قلب من رجوع‌ کند‌ و قلب‌ پدرى شود که عزیزترین فرزندان خود را‌ به‌دست‌ خود در راه دوست قربانى کرده و به این سبب درجه‌های او بلندتر شود‌ از‌ کسانى که حق‌تعالى به‌ آن‌ها‌ ثواب عطا‌ فرموده‌ به‌جهت‌ نزول مصائب به آن‌ها.
حق‌تعالى وحى‌ به‌سوى‌ او فرستاد که اى ابراهیم! از مخلوقات من محبوب‌ترین آنان نزد تو کیست؟ عرض‌ کرد‌ پروردگارا این همه مخلوق را که‌ آفریدى احدى را بیشتر‌ از‌ حبیب تو محمد مصطفى‌(ص) دوست ندارم‌. حق‌تعالى به او وحى فرستاد که آیا او را بیشتر دوست می‌دارى یا خود را؟ عرض کرد بلکه او را‌.
فرمود‌ فرزند‌ او را بیشتر‌ دوست‌ می‌دارى یا فرزند خودت‌ را؟ عرض‌ کرد بلکه فرزند او را. فرمود قربانى‌شدن فرزند او به‌دست دشمنان او‌ از‌ روى ظلم بیشتر دل تو را‌ به‌ درد مى‏آورد‌ یا‌ قربانى‌کردن فرزند خود به دست خود در اطاعت من؟ عرض کرد بلکه قربانى‌شدن فرزند او به‌دست دشمنان او‌ بیشتر‌ دلم را به درد مى‌آورد.
فرمود‌: اى‌ ابراهیم‌! طایفه‌ای را‌ گمان برسد که‌ از‌ امت محمد (ص) باشند و فرزند او حسین را بعد از او به جور و ستم، مانند آنکه‌ بره‌ را‌ ذبح کنند، بکشند‌ و به این سبب مستوجب‌ خشم و غضب من شوند.

پس فریاد و فغان ابراهیم‌(ع) بلند شد و دل او به درد آمد و شروع کرد به گریه‌کردن. پس از جانب جلال‌ الهى خطاب رسید که اى ابراهیم! جزع و فغان تو را فداى فرزندت اسماعیل قرار دادم؛ مثل آنکه اسماعیل را به دست خودت فدا کرده‌ای؛ چون بر حسین (ع) و قتل‏ او گریه کردى؛‌ و براى تو بلندترین درجات کسانى را که به جهت مصائب ثواب داده‌ام واجب‌ گردانیدم و این است تفسیر قول حق‌تعالى که می‌فرماید: (وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ).» (ابن‌بابویه، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص‌۲۰۹) ————
۱. مکیال‌المکارم ج۱، ص۱۵۳

همچنین ببینید

امام حسن (ع) به‌صراحت می‌فرماید که صلح او برای حفظ جان شیعیان ـ‌که پیروان حقیقی اسلام‌اند و حق با بقای آن‌ها باقی می‌ماندـ بوده است؛ و اگر ما با چشم بصیرت به این قضیه نگاه کنیم درخواهیم یافت که صلح امام حسن (ع) در واقع برای زمینه‌سازی انقلاب امام حسین(ع) صورت گرفت که به‌نوبۀ خود، مقدمه‌ای برای قیام امام مهدی (ع) است.

صلح یا همراهی امام حسن(ع) ؟

آنچه قصد داریم به بررسی آن بپردازیم اهمیت توجه به تاریخ اسلام و عبرت گرفتن …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *